Uyku Apnesi

Uyku apnesi nedir?

Uyku sırasında boğazdaki kaslar doğal olarak gevşer. Bazı kişilerde bu gevşeme, dil kökü ve yumuşak damak bölgesinde hava yolunun daralmasına ya da tamamen kapanmasına yol açar. Hava yolu daraldığında horlama, tamamen kapandığında ise nefes durması (apne) ya da belirgin azalması (hipopne) olur. Kandaki oksijen düzeyi düşer, beyin kişiyi kısa süreli olarak uyandırır ve nefes yeniden başlar. Bu döngü gece boyunca onlarca, hatta yüzlerce kez tekrarlayabilir; kişi çoğu zaman bu uyanmaları hatırlamaz.

En sık görülen tür obstrüktif uyku apnesidir ve hava yolunun mekanik olarak tıkanmasından kaynaklanır. Daha nadir görülen santral uyku apnesinde ise beyin, solunum kaslarına nefes alma komutunu düzenli olarak göndermez; bu tür kalp yetmezliği, inme ve bazı ilaç kullanımlarıyla ilişkili olabilir. Bazı hastalarda iki tür birlikte görülür.

Uyku apnesinin şiddeti, saatte görülen nefes durması ve azalması sayısıyla (apne-hipopne indeksi, AHİ) ölçülür: saatte 5–15 olay hafif, 15–30 olay orta, 30 ve üzeri olay ise ağır uyku apnesi olarak değerlendirilir.

Uyku apnesi yalnızca bir “horlama sorunu” değildir. Tedavi edilmediğinde yüksek tansiyon, kalp ritim bozuklukları (özellikle atriyal fibrilasyon), kalp krizi, inme, insülin direnci ve tip 2 diyabet riskini artırır. Gündüz uykululuğa bağlı trafik ve iş kazaları da önemli bir risk oluşturur. Ayrıca unutkanlık, dikkat eksikliği ve depresif belirtilerle ilişkilidir; bu nedenle yaşlılarda bilişsel yakınmaların değerlendirilmesinde de mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır.

Uyku apnesi belirtileri nelerdir?

Gece belirtileri

• Yüksek sesli ve düzensiz horlama
• Eşin fark ettiği nefes durmaları, ardından boğulur gibi soluk alma
• Gece sık uyanma, boğulma hissiyle uyanma
• Gece sık idrara çıkma
• Terleme, huzursuz uyku
• Ağız kuruluğu, gece reflü yakınmaları

Gündüz belirtileri

• Uzun süre uyumasına rağmen dinlenmeden uyanma
• Gün içinde aşırı uykululuk; toplantıda, televizyon karşısında, hatta araç kullanırken uyuklama
• Sabahları baş ağrısı
• Dikkat ve konsantrasyon güçlüğü, unutkanlık
• Sinirlilik, depresif duygu durum
• Cinsel istekte azalma

Kadınlarda uyku apnesi daha az tipik belirtilerle, örneğin uykusuzluk, yorgunluk ve sabah baş ağrısıyla ortaya çıkabilir ve bu nedenle gözden kaçabilir. Menopoz sonrası kadınlarda görülme sıklığı belirgin olarak artar.

Kimler nöroloji uzmanına başvurmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri veya birkaçı varsa uyku apnesi açısından değerlendirme önerilir:

• Horlama ve eşin fark ettiği nefes durmaları
• Gündüz aşırı uykululuk, özellikle araç kullanırken uyuklama
• Fazla kilo ve kalın boyun çevresi (erkeklerde 43 cm, kadınlarda 40 cm üzeri)
• İlaçlara rağmen kontrol altına alınamayan yüksek tansiyon
• Atriyal fibrilasyon, kalp yetmezliği, geçirilmiş inme
• Tip 2 diyabet ve metabolik sendrom
• Sabah baş ağrıları ve açıklanamayan yorgunluk
• Unutkanlık ve dikkat sorunları; özellikle ileri yaşta
• Ameliyat öncesi değerlendirmede uyku apnesi şüphesi

Araç kullanırken uyuklama yaşıyorsanız, değerlendirme ve tedavi tamamlanana kadar uzun yol sürüşlerinden kaçınmanız güvenliğiniz ve başkalarının güvenliği açısından önemlidir.

Uyku apnesi tanısı nasıl konur?

Değerlendirme, uyku alışkanlıklarını, horlamayı ve gündüz uykululuğu ayrıntılı olarak sorgulayan bir muayeneyle başlar. Mümkünse muayeneye eşinizin ya da sizi uyurken gözlemleyen bir yakınınızın da katılması çok faydalıdır. Gündüz uykululuğunu ölçmek için Epworth Uykululuk Ölçeği gibi standart anketler kullanılır. Muayenede boyun çevresi, kilo, burun ve boğaz yapısı, tansiyon değerlendirilir.

Kesin tanı polisomnografi (uyku testi) ile konur. Bir gece boyunca uyku laboratuvarında beyin dalgaları, göz hareketleri, kas aktivitesi, burun-ağız hava akımı, göğüs ve karın solunum hareketleri, kandaki oksijen düzeyi, kalp ritmi, horlama sesi, vücut pozisyonu ve bacak hareketleri kaydedilir. Bu test, uyku apnesinin varlığını, türünü (obstrüktif ya da santral), şiddetini ve hangi uyku evresinde ya da pozisyonda arttığını gösterir.

Seçilmiş hastalarda evde yapılan daha basit uyku testleri de kullanılabilir; ancak bu testler beyin dalgalarını kaydetmediği için uykunun yapısı hakkında bilgi vermez ve hafif vakaları atlayabilir. Eşlik eden başka uyku bozukluğu şüphesi olan hastalarda laboratuvarda yapılan tam polisomnografi tercih edilir.

Uyku apnesi tedavisi nasıl yapılır?

Tedavi, uyku apnesinin şiddetine, türüne, hastanın yakınmalarına ve eşlik eden hastalıklara göre kişiye özel planlanır.

CPAP tedavisi

Orta ve ağır obstrüktif uyku apnesinde temel tedavi CPAP (sürekli pozitif hava yolu basıncı) cihazıdır. Cihaz, burun ya da burun-ağız maskesi aracılığıyla hava yoluna hafif basınçlı hava vererek uyku sırasında boğazın kapanmasını önler. Doğru basınç ayarı ve uygun maske ile kullanıldığında nefes durmaları, horlama ve gündüz uykululuğu belirgin biçimde azalır. Uygun basınç, laboratuvarda yapılan titrasyon çalışmasıyla ya da otomatik ayarlı cihazlarla belirlenir. Daha yüksek basınç gereken veya solunumun yetersiz kaldığı hastalarda BiPAP cihazları kullanılır.

Diğer tedavi seçenekleri

• Kilo vermek: fazla kilolu hastalarda uyku apnesinin şiddetini belirgin olarak azaltabilir
• Pozisyon tedavisi: yalnızca sırt üstü yatarken artan apnelerde yan yatmayı sağlayan yöntemler
• Ağız içi apareyler: alt çeneyi öne alarak hava yolunu açan, diş hekimiyle birlikte uygulanan cihazlar; hafif-orta uyku apnesinde ve CPAP kullanamayan seçilmiş hastalarda
• Kulak burun boğaz değerlendirmesi: burun tıkanıklığı, büyük bademcikler veya yapısal sorunlarda cerrahi seçenekler
• Alkol ve sakinleştiricilerden kaçınma: bu maddeler boğaz kaslarını gevşeterek apneleri artırır

Nörolojik açıdan takip

Uyku apnesi tedavisi başladıktan sonra gündüz uykululuğu, dikkat, hafıza ve duygu durumundaki değişimler izlenir. Tedaviye rağmen gündüz uykululuğu sürüyorsa narkolepsi gibi diğer uyku bozuklukları da araştırılır. İnme geçirmiş, demansı veya Parkinson hastalığı olan hastalarda uyku apnesinin tedavisi, nörolojik takip planının önemli bir parçasıdır.

Tedavi süresi ve İstanbul’da kalış

İlk muayene yaklaşık 45 dakika sürer. Polisomnografi bir gece boyunca yapılır; hasta akşam laboratuvara gelir ve sabah evine döner. Sonuç birkaç gün içinde raporlanır. CPAP gerekli görülürse basınç ayarı için ikinci bir gece titrasyon çalışması yapılabilir ya da otomatik cihazla başlanıp kontrol edilir.

Yurt dışından gelen hastalar için muayene, uyku testi ve gerekirse CPAP başlangıcı genellikle 2–3 günlük bir ziyarete sığdırılabilir. Cihaz kullanım verileri sonraki dönemde uzaktan ya da çevrim içi görüşmelerle takip edilebilir.

Tedavi sonrası ve takip

CPAP tedavisinde başarının anahtarı düzenli kullanımdır: cihazın her gece ve uykunun büyük bölümünde kullanılması önerilir. İlk haftalarda maskeye alışmak zaman alabilir; bu dönemde yaşanan sorunlar genellikle maske değişikliği, nemlendirici ayarı ve basınç düzenlemesiyle çözülür.

• İlk kontrol genellikle tedavinin 1. ayında yapılır; cihaz kullanım verileri incelenir
• Maske, hortum ve filtrelerin düzenli temizliği ve değişimi gerekir
• Kilo değişikliği, yeni hastalıklar veya şikâyetlerin geri dönmesi durumunda basınç ayarı yeniden değerlendirilir
• Yıllık kontroller önerilir

Riskler ve dikkat edilmesi gerekenler

Tedavi edilmeyen uyku apnesi; yüksek tansiyon, kalp ritim bozukluğu, kalp krizi, inme, diyabet ve trafik kazası riskini artırır. Bu nedenle tanı konduğunda tedavinin planlanması önemlidir.

CPAP tedavisi genellikle güvenlidir. Görülebilecek sorunlar arasında maske izleri, burun tıkanıklığı veya kuruluğu, ağız kuruluğu, maskeden hava kaçağı ve ilk dönemde uyum güçlüğü sayılabilir. Bu yakınmaların çoğu uygun maske seçimi, ısıtmalı nemlendirici ve basınç ayarıyla giderilebilir.

Uyku apnesi hakkında sık sorulan sorular