Multipl Skleroz (MS)

Multipl skleroz nedir?

Beyin ve omurilikteki sinir lifleri, elektrik kablolarındaki yalıtım gibi çalışan miyelin adlı bir kılıfla sarılıdır. Miyelin, sinir sinyallerinin hızlı ve düzgün iletilmesini sağlar. MS’te bağışıklık sistemi yanlışlıkla miyeline saldırır; bu bölgelerde iltihap (plak) oluşur ve sinir iletimi bozulur. Plakların beyin ve omurilikte nerede oluştuğuna göre farklı belirtiler ortaya çıkar.

MS genellikle 20–40 yaşları arasında başlar ve kadınlarda erkeklere göre yaklaşık iki-üç kat daha sık görülür. Nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte genetik yatkınlık, D vitamini eksikliği, sigara ve bazı virüs enfeksiyonları gibi çevresel faktörlerin rol oynadığı düşünülmektedir.

• Ataklarla seyreden MS (relapsing-remitting): en sık formdur; atak dönemlerinde yeni belirtiler ortaya çıkar, ataklar arasında tam veya kısmi düzelme olur
• Sekonder ilerleyici MS: ataklarla seyreden formun yıllar içinde yavaş ilerleyen bir seyre dönüşmesi
• Primer ilerleyici MS: başlangıçtan itibaren ataklar olmadan yavaş ilerleyen form

Son 20–30 yılda geliştirilen hastalık seyrini değiştiren tedaviler sayesinde MS’in uzun dönem seyri belirgin olarak iyileşmiştir. Bu nedenle erken tanı ve tedaviye erken başlanması büyük önem taşır.

MS ile karışabilen hastalıklar

Nöromiyelitis optika spektrum bozukluğu (NMOSD), MOG antikoru ile ilişkili hastalık, B12 vitamini eksikliği, bazı bağ dokusu ve damar iltihabı hastalıkları, enfeksiyonlar ve beyin damar hastalıkları MS’e benzer belirtiler ve MR bulguları oluşturabilir. Bu hastalıkların tedavisi MS’ten farklı olduğu için doğru ayrımın yapılması çok önemlidir; bu amaçla özel kan antikor testleri ve ayrıntılı MR değerlendirmesi kullanılır.

Multipl skleroz belirtileri nelerdir?

• Bir gözde bulanık görme, renkleri soluk görme ve göz hareketleriyle artan ağrı (optik nörit)
• Kol, bacak veya gövdede uyuşma, karıncalanma, kuşak tarzında his
• Kol veya bacakta güçsüzlük, yürüme güçlüğü
• Denge bozukluğu, baş dönmesi, sendeleme
• Çift görme
• Boynu öne eğince sırttan bacaklara inen elektrik çarpması hissi (Lhermitte belirtisi)
• Aşırı yorgunluk
• İdrar sıkışması, sık idrara çıkma
• Sıcakta belirtilerin geçici olarak artması (Uhthoff fenomeni)
• Dikkat ve hafıza sorunları, depresyon
• Yüzde ağrı (trigeminal nevralji), özellikle gençlerde

Belirtiler genellikle günler içinde gelişir, haftalar içinde düzelme eğilimi gösterir. 24 saatten uzun süren yeni bir nörolojik belirti “atak” olarak değerlendirilir ve nöroloji uzmanına başvurulmalıdır.

Kimler nöroloji uzmanına başvurmalı?

• Yukarıdaki belirtilerden birini yaşayan, özellikle genç erişkinler
• Optik nörit geçirmiş kişiler
• MR’ında tesadüfen beyaz cevher lezyonları saptanan kişiler
• MS tanısı almış, tedavi planlaması, ikinci görüş veya takip isteyen hastalar
• MS tanısıyla gebelik planlayan kadınlar

Multipl skleroz tanısı nasıl konur?

MS tanısı, belirtilerin ve muayene bulgularının beyin ve omuriliğin farklı bölgelerinde, farklı zamanlarda oluşan hasara işaret ettiğinin gösterilmesine dayanır (McDonald tanı kriterleri). Benzer tabloya yol açan diğer hastalıkların dışlanması da gereklidir.

• Beyin ve omurilik MR’ı (kontrastlı): MS plaklarının sayısı, yeri ve aktif olup olmadığı
• Uyarılmış potansiyeller (VEP, SEP, BAEP): belirti vermemiş tutulumların gösterilmesi
• Beyin omurilik sıvısı (BOS) incelemesi: oligoklonal bant gibi bağışıklık sistemi bulguları
• Kan tahlilleri: B12 eksikliği, bağ dokusu hastalıkları, enfeksiyonlar ve MS’i taklit eden diğer hastalıkların (ör. NMOSD için AQP4 antikoru) dışlanması
• Göz muayenesi ve optik koherens tomografi (OKT)

Multipl skleroz tedavisi nasıl yapılır?

Atak tedavisi

Günlük yaşamı etkileyen ataklarda genellikle 3–5 gün süreyle damardan veya ağızdan yüksek doz kortizon tedavisi uygulanır. Kortizon, atağın daha hızlı düzelmesine yardımcı olur. Kortizona yanıt vermeyen ağır ataklarda plazma değişimi gibi seçenekler değerlendirilir.

Hastalık seyrini değiştiren tedaviler

Bu tedavilerin amacı, yeni atakları ve MR’da yeni plak oluşumunu önlemek ve uzun vadede engellilik birikimini yavaşlatmaktır. Enjeksiyon, tablet ve damar yoluyla verilen çok sayıda seçenek bulunmaktadır. Tedavi seçimi; hastalığın aktivitesine, MR bulgularına, hastanın yaşına, gebelik planına, yaşam tarzına ve ilaçların yan etki profillerine göre hasta ile birlikte yapılır. Tedavi altında düzenli MR ve kan tahlili takibi gereklidir.

Belirtilere yönelik tedavi

• Kas sertliği (spastisite) için ilaçlar, fizik tedavi ve gerektiğinde botulinum toksini
• Yorgunluk için uyku düzeni, enerji yönetimi ve gerekirse ilaç
• İdrar sorunları için üroloji ile birlikte tedavi
• Nöropatik ağrı ve trigeminal nevralji tedavisi
• Depresyon ve bilişsel sorunların değerlendirilmesi
• Fizik tedavi ve rehabilitasyon

Yaşam tarzı

• Sigarayı bırakmak
• D vitamini düzeyini normal tutmak (hekim önerisiyle)
• Düzenli egzersiz
• Dengeli beslenme ve ideal kilo
• Stres yönetimi ve yeterli uyku

Tedavi süresi ve İstanbul’da kalış

İlk değerlendirme 45–60 dakika sürer. MR, uyarılmış potansiyeller ve kan tahlilleri birkaç gün içinde tamamlanabilir. Tanı sonrası takip genellikle 3–6 ayda bir muayene ve yılda bir veya gerektiğinde daha sık MR ile yapılır.

Yurt dışından gelen hastalar için muayene, MR ve uyarılmış potansiyeller 1–2 günlük bir ziyarete sığdırılabilir. Takip ve tahlil sonuçlarının değerlendirilmesi çevrim içi sürdürülebilir.

Tedavi sonrası ve takip

• Tedavinizi düzenli kullanın ve kontrol tetkiklerini aksatmayın
• Yeni belirtileri veya mevcut belirtilerde 24 saatten uzun süren kötüleşmeyi hekiminize bildirin
• Enfeksiyonlar ve ateş belirtileri geçici olarak kötüleştirebilir; tedavi edilmeleri önemlidir
• Aşı ve gebelik planlarını hekiminizle birlikte yapın
• Sıcak ortamlarda belirtiler geçici artabilir; serin kalmaya çalışın

MS ile çalışma ve günlük yaşam

MS hastalarının büyük çoğunluğu çalışma hayatını ve sosyal yaşamını sürdürebilir. Yorgunluğun yönetimi için gün içinde planlı dinlenme araları, aşırı sıcaktan kaçınma, düzenli egzersiz ve uyku düzeni önemlidir. İş yerinde gerekli düzenlemeler ve esnek çalışma olanakları yaşam kalitesini artırabilir.

Riskler ve dikkat edilmesi gerekenler

MS’in seyri kişiden kişiye büyük farklılık gösterir; bazı hastalar yıllarca çok hafif seyrederken bazılarında daha aktif bir seyir olabilir. Kortizon tedavisi kısa dönemde uykusuzluk, mide yakınmaları, kan şekeri ve tansiyon yükselmesine neden olabilir. Hastalık seyrini değiştiren tedavilerin her birinin kendine özgü yan etkileri ve izlem gereklilikleri vardır (enfeksiyon riski, karaciğer enzimleri, kan sayımı gibi); bu nedenle tedavi seçimi ve takibi deneyimli bir nöroloji uzmanınca yapılmalıdır.

Multipl skleroz hakkında sık sorulan sorular