Trigeminal Nevralji (Yüz Ağrısı)

Trigeminal nevralji nedir?

Trigeminal sinir (beşinci kafa siniri), yüzün duyusunu taşıyan ve üç dalı olan bir sinirdir: alın ve göz çevresi, yanak ve üst çene, alt çene bölgesi. Trigeminal nevraljide bu sinirin bir veya birkaç dalının dağılım alanında, ani başlayıp saniyeler içinde biten, çok şiddetli ağrı atakları olur.

Hastaların önemli bir kısmında neden, beyin sapına yakın bölgede sinirin bir damar tarafından baskı altında kalmasıdır (nörovasküler kompresyon). Bu baskı, sinirin koruyucu kılıfında (miyelin) hasara ve sinirin anormal uyarılar üretmesine yol açar. Daha az sıklıkla multipl skleroz (MS) veya sinire bası yapan bir kitle de neden olabilir.

Hastalık çoğunlukla 50 yaşından sonra başlar ve kadınlarda biraz daha sık görülür. Genç yaşta başlayan ya da iki taraflı yüz ağrılarında MS gibi altta yatan nedenler mutlaka araştırılmalıdır.

Klasik, sekonder ve idiyopatik trigeminal nevralji

• Klasik trigeminal nevralji: MR’da sinire damar basısı ve sinirde yapısal değişiklik gösterilen form
• Sekonder trigeminal nevralji: MS, tümör veya başka bir hastalığa bağlı gelişen form
• İdiyopatik trigeminal nevralji: ayrıntılı incelemelere rağmen belirgin bir neden bulunamayan form

Bu ayrım, hangi tedavinin daha uygun olacağına karar verilirken yol gösterir.

Trigeminal nevralji belirtileri nelerdir?

• Yüzün bir yarısında, çoğunlukla yanak, çene veya diş etlerinde saniyeler süren elektrik çarpması gibi ağrı
• Gün içinde çok sayıda tekrarlayan ataklar
• Konuşma, çiğneme, diş fırçalama, yüz yıkama, tıraş olma, makyaj yapma veya rüzgâr gibi hafif uyaranlarla tetiklenme
• Yüzde dokunulduğunda ağrıyı başlatan “tetik noktalar”
• Ataklar arasında çoğunlukla ağrısız dönemler; bazı hastalarda arka planda sürekli hafif ağrı
• Ağrı korkusuyla yemek yiyememe, konuşmaktan kaçınma ve kilo kaybı

Trigeminal nevraljiyi diğer yüz ağrılarından ayırmak önemlidir. Sinüzit, çene eklemi bozuklukları, diş kökü iltihapları, zona sonrası ağrı (postherpetik nevralji) ve kalıcı idiyopatik yüz ağrısı benzer bölgelerde ağrı yapabilir; ancak bunların ağrı karakteri, süresi ve tetikleyicileri farklıdır.

Kimler nöroloji uzmanına başvurmalı?

Yüzde tarif edilen türde ataklar yaşayan her hasta nöroloji uzmanı tarafından değerlendirilmelidir. Trigeminal nevralji sıklıkla diş ağrısıyla karıştırıldığı için bazı hastalara gereksiz diş tedavileri ya da çekimleri yapılabilmektedir. Diş hekimi muayenesinde neden bulunamayan tekrarlayan şiddetli yüz ağrılarında nörolojik değerlendirme önemlidir.

• Yüzde uyuşma, duyu kaybı eşlik ediyorsa
• Ağrı iki taraflıysa veya 40 yaşından önce başladıysa
• Kullanılan ilaçlar artık yetersiz kalıyorsa veya yan etki yapıyorsa

Trigeminal nevralji tanısı nasıl konur?

Tanı, ağrının tipik özelliklerine ve nörolojik muayeneye dayanır. Muayenede yüzün duyusu, çiğneme kasları ve kornea refleksi değerlendirilir.

Trigeminal nevralji tanısı alan hastalarda beyin MR’ı, özel trigeminal sinir kesitleriyle birlikte çekilir. Bu inceleme sinire damar basısı olup olmadığını, MS plakları veya kitle gibi diğer nedenleri gösterir. Gerekli görülen hastalarda trigeminal refleks testleri gibi elektrofizyolojik incelemeler de yapılabilir.

Trigeminal nevralji tedavisi nasıl yapılır?

İlaç tedavisi

Tedavinin ilk basamağını, sinirin anormal uyarılmasını azaltan antiepileptik ilaçlar oluşturur. Bu ilaçlar birçok hastada ağrıyı belirgin biçimde azaltır. Tedaviye düşük dozla başlanır ve ağrı kontrol altına alınana kadar doz kademeli olarak artırılır. Kan sayımı, sodyum düzeyi ve karaciğer testleri belirli aralıklarla izlenir. Yeterli yanıt alınamazsa ya da yan etkiler görülürse farklı ilaçlar eklenebilir veya değiştirilebilir.

Sinir blokajları

Ağrının şiddetli olduğu dönemlerde, ilaç dozunun ayarlandığı süre içinde ilgili sinir dalına yapılan lokal anestezik blokajları ağrıyı geçici olarak hafifletebilir.

Girişimsel ve cerrahi seçenekler

İlaçlara yanıt vermeyen ya da ilaçları tolere edemeyen hastalarda şu seçenekler ilgili uzmanlarla birlikte değerlendirilir:

• Mikrovasküler dekompresyon: sinire bası yapan damarın sinirden ayrıldığı beyin cerrahisi ameliyatı; uygun hastalarda uzun süreli rahatlama sağlayabilir
• Perkütan radyofrekans rizotomi: iğne ile trigeminal sinir düğümüne ulaşılarak kontrollü ısı uygulanması
• Stereotaktik radyocerrahi (gama bıçağı): sinire odaklanmış radyasyon uygulaması

Hangi yöntemin uygun olduğu; hastanın yaşı, genel sağlık durumu, MR bulguları ve tercihleri birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Ağrılı dönemde beslenme ve yaşam

Ağrı ataklarının sık olduğu dönemlerde hastalar yemek yemekten ve konuşmaktan kaçınabilir; bu da kilo kaybına ve sosyal içe kapanmaya yol açar. Bu dönemde yumuşak ve ılık yiyecekler, pipetle sıvı alımı ve diş fırçalama yerine yumuşak bir fırça ya da ağız gargarası tercih edilebilir. İlaç dozu yeterli düzeye ulaştığında bu kısıtlamalar genellikle azalır.

Tedavi süresi ve İstanbul’da kalış

İlk muayene 30–45 dakika sürer; MR aynı gün ya da ertesi gün planlanabilir. İlaç dozunun ayarlanması birkaç hafta sürebilir; bu dönemde kontroller sıklaştırılır.

Yurt dışından gelen hastalar için muayene ve MR değerlendirmesi 1–2 gün içinde tamamlanabilir; doz ayarlamaları ve kan tahlili sonuçları çevrim içi takip edilebilir.

Tedavi sonrası ve takip

Ağrılar kontrol altına alındıktan sonra ilaç tedavisi bir süre sürdürülür; ağrısız dönem uzarsa hekim kontrolünde doz yavaşça azaltılabilir. İlaçların aniden kesilmesi atakların tekrarlamasına neden olabilir.

• İlaç dozunu kendi kendinize değiştirmeyin
• Kan tahlili kontrollerini aksatmayın
• Soğuk rüzgârdan yüzü korumak bazı hastalarda atakları azaltabilir
• Ağrı karakteri değişirse veya yüzde uyuşma başlarsa kontrolü öne alın

Riskler ve dikkat edilmesi gerekenler

Tedavide kullanılan ilaçlar baş dönmesi, uyku hâli, dengesizlik, çift görme, kan sodyum düzeyinde düşme veya deri döküntüsü gibi yan etkiler yapabilir. Özellikle ilk haftalarda deride döküntü fark edilirse ilaç bırakılmadan önce hemen hekime bilgi verilmelidir. Bazı ilaçlar diğer ilaçlarla ve doğum kontrol haplarıyla etkileşebilir. Girişimsel yöntemlerin her birinin kendine özgü riskleri vardır ve işlem öncesinde ayrıntılı olarak konuşulur.

Trigeminal nevralji hakkında sık sorulan sorular