Polisomnografi (Uyku Testi)

Polisomnografi nedir?

Uyku, beyin ve vücudun belirli evrelerden geçtiği karmaşık bir süreçtir: hafif uyku, derin uyku ve rüyaların görüldüğü REM uykusu gece boyunca birkaç döngü hâlinde tekrarlanır. Uyku bozukluklarının çoğu, kişi uyurken ortaya çıktığı için gündüz yapılan muayene ve tetkiklerle tam olarak anlaşılamaz. Polisomnografi (PSG), kişinin bir gece boyunca uyurken birçok vücut fonksiyonunu aynı anda kaydederek uykunun yapısını ve uyku sırasında yaşanan sorunları ayrıntılı olarak ortaya koyar.

Polisomnografide kaydedilen başlıca parametreler şunlardır:

• EEG: uyku evrelerini belirlemek için beyin dalgaları
• EOG: REM uykusunu tanımlamak için göz hareketleri
• Çene EMG’si: kas tonusu
• Hava akımı: burun ve ağızdan nefes alıp verme
• Solunum çabası: göğüs ve karın kemerleriyle solunum hareketleri
• Oksijen satürasyonu: parmak ucundaki sensörle kandaki oksijen düzeyi
• EKG: kalp ritmi
• Bacak EMG’si: uyku sırasındaki bacak hareketleri
• Horlama sesi, vücut pozisyonu ve video kaydı

Bu kayıtların uyku uzmanı tarafından tek tek incelenmesiyle uykunun ne kadar sürdüğü, ne kadar verimli olduğu, hangi evrelerin ne oranda yaşandığı, uykunun kaç kez bölündüğü, nefes durmalarının sayısı ve şiddeti, oksijenin ne kadar düştüğü ve uyku sırasında anormal hareketlerin olup olmadığı belirlenir.

Uyku evreleri neden önemli?

Gece boyunca uyku yaklaşık 90 dakikalık döngüler hâlinde ilerler. Her döngüde hafif uyku (N1, N2), derin uyku (N3) ve REM uykusu yer alır. Derin uyku bedenin dinlenmesi ve onarımı, REM uykusu ise öğrenme, hafıza ve duygusal denge için önemlidir. Polisomnografi, bu evrelerin süresini ve dağılımını göstererek uykunun gerçekten dinlendirici olup olmadığını ortaya koyar. Uyku apnesi gibi bozukluklar, derin uyku ve REM uykusunu bölerek kişinin uzun süre yatakta kalmasına rağmen dinlenmeden uyanmasına neden olur.

Hangi şikâyetlerde istenir?

• Horlama, uykuda nefes durması ve gündüz aşırı uykululuk (uyku apnesi şüphesi)
• CPAP veya BiPAP tedavisi için uygun basıncın belirlenmesi (titrasyon)
• Tedaviye rağmen devam eden gündüz uykululuğu
• Gündüz karşı konulamayan uyku atakları (narkolepsi şüphesi; ertesi gün yapılan gündüz uyku testiyle birlikte)
• Uykuda rüyalarını canlandırma, bağırma, yataktan düşme (REM uykusu davranış bozukluğu)
• Uykuda tekrarlayan bacak hareketleri ve huzursuz uyku
• Uyurgezerlik, gece terörü gibi uyku sırasındaki anormal davranışlar
• Nedeni açıklanamayan uykusuzluk; özellikle diğer uyku bozukluklarından şüphelenildiğinde
• Uyku sırasında gelen ve epilepsiden ayırt edilmesi gereken ataklar

Polisomnografi kimlere yapılır?

Polisomnografi, çocuklardan ileri yaştaki kişilere kadar herkese yapılabilir. Testin gerekliliğine, şikâyetlerin ve muayene bulgularının değerlendirilmesinin ardından uyku uzmanı karar verir. Kalp hastalığı, akciğer hastalığı, nörolojik hastalık veya geçirilmiş inme gibi durumlar testin yapılmasına engel değildir; aksine bu hastalarda uyku bozuklukları daha sıktır.

Polisomnografi türleri

• Tanısal polisomnografi: uyku bozukluğunun varlığını ve şiddetini belirlemek için yapılan tam gece testi
• CPAP titrasyonu: tanı konmuş uyku apnesinde, cihaz takılı olarak uyunan ve en uygun basıncın belirlendiği gece
• Bölünmüş gece (split-night) çalışması: gecenin ilk yarısında ağır uyku apnesi saptanırsa, ikinci yarısında CPAP titrasyonuna geçilmesi
• Çoklu uyku latansı testi (MSLT): narkolepsi şüphesinde, polisomnografinin ertesi günü yapılan ve gün içinde birkaç kez kısa uyku fırsatı verilen test

Nörolojik hastalıklarda polisomnografi

Parkinson hastalığı, demans, inme, epilepsi ve nöromüsküler hastalıklarda uyku bozuklukları sık görülür ve çoğu zaman gözden kaçar. Örneğin REM uykusu davranış bozukluğu Parkinson hastalığının erken bir habercisi olabilir; inme sonrası hastalarda uyku apnesi oldukça yaygındır; nöromüsküler hastalıklarda ise gece solunum yetersizliği gelişebilir. Bu hastalarda polisomnografi, nörolojik takip planının önemli bir parçasıdır.

Tetkik öncesi hazırlık

• Test günü öğleden sonra kahve, çay, kola ve enerji içeceği tüketmeyin
• Alkol almayın; uyku yapısını ve solunumu etkiler
• Gündüz uyumamaya çalışın
• Saçınızı yıkayın; krem, jöle veya yağ kullanmayın
• Tırnaklarınızda oje veya takma tırnak varsa en az bir parmaktan çıkarın (oksijen sensörü için)
• Rahat bir pijama ve kişisel bakım malzemelerinizi getirin
• Kullandığınız ilaçları hekiminiz aksini söylemedikçe olağan şekilde alın ve listesini getirin
• Akşam yemeğinizi gelmeden önce yiyin

Polisomnografi nasıl yapılır?

• Hasta akşam saatlerinde uyku laboratuvarına gelir ve kendisine ayrılmış, otel odası rahatlığındaki odaya yerleşir
• Uyku teknisyeni sensörleri yerleştirir: saçlı deriye ve yüze küçük elektrotlar, göğüs ve karna esnek kemerler, buruna hava akımı sensörü, parmağa oksijen sensörü, bacaklara elektrotlar
• Sensörlerin yerleştirilmesi yaklaşık 45–60 dakika sürer ve ağrısızdır
• Kalibrasyon için birkaç basit hareket (gözleri açıp kapatma, derin nefes alma) yapılır
• Işıklar kapatılır ve hasta olağan saatinde uyur; kayıt gece boyunca sürer
• Teknisyen tüm gece kayıtları ve kamerayı başka bir odadan izler; tuvalete gitmek gerekirse yardımcı olur
• Sabah sensörler çıkarılır ve hasta evine ya da işine döner

Birçok hasta “laboratuvarda uyuyamam” endişesi taşır. Ancak çoğu hasta, evdeki kadar olmasa da tanı için yeterli süre uyur. Uykunun bir kısmı bile değerli bilgi sağlar.

Süresi, sonuç ve İstanbul’da kalış

Hasta genellikle akşam 20:00–21:00 arasında laboratuvara gelir ve sabah 06:00–07:00’de ayrılır. Kayıt, uyku uzmanı tarafından 30 saniyelik bölümler hâlinde tek tek incelenip puanlandığı için raporun hazırlanması birkaç gün sürebilir.

Yurt dışından gelen hastalar için muayene ve polisomnografi 2 günlük bir ziyarete planlanabilir; CPAP titrasyonu da gerekiyorsa üçüncü gece eklenebilir. Sonuçlar ve tedavi planı kontrol muayenesinde ya da çevrim içi görüşmeyle paylaşılır.

Tetkik sonrası

• Sabah sensörler çıkarıldıktan sonra duş alabilir ve günlük yaşamınıza dönebilirsiniz
• Elektrot jeli ılık su ve şampuanla temizlenir
• Sonuç raporunuzu kontrol muayenesinde hekiminizle ayrıntılı olarak konuşun

Raporda neler yer alır?

Rapor; toplam uyku süresi, uyku verimliliği, uykuya dalma süresi, uyku evrelerinin oranları, uykunun bölünme sayısı, apne-hipopne indeksi (AHİ), oksijen düzeyinin en düşük değeri ve düşük kaldığı süre, horlama, pozisyona bağlı değişim, kalp ritmi ve periyodik bacak hareketleri gibi bilgileri içerir. Bu bilgilere göre tedavi planlanır.

Riskler ve güvenlik

Polisomnografi tamamen ağrısız ve güvenli bir testtir; iğne veya radyasyon içermez. Elektrot yapıştırıcıları hassas ciltte hafif kızarıklık yapabilir. Bazı hastalar sensörler nedeniyle ilk saatlerde uykuya dalmakta zorlanabilir; bu durum genellikle testin değerini ortadan kaldırmaz.

Polisomnografi hakkında sık sorulan sorular