Periferik Nöropati / Diyabetik Nöropati

Periferik nöropati nedir?

Periferik sinirler, beyin ve omurilikten çıkarak kol, bacak ve organlara uzanan, duyu, hareket ve otonom (tansiyon, terleme, sindirim gibi istemsiz) işlevleri taşıyan sinirlerdir. Nöropatide bu sinirlerin kılıfı (miyelin) veya lifin kendisi (akson) hasar görür.

Nöropatinin en sık görülen türü polinöropatidir: vücudun en uzun sinirleri ilk etkilendiği için belirtiler simetrik olarak ayak parmaklarından başlar ve yavaş yavaş yukarı doğru ilerler; daha sonra ellere yayılabilir (“eldiven-çorap” tarzı). Tek bir sinirin etkilendiği durumlar ise mononöropati (örneğin karpal tünel sendromu) olarak adlandırılır.

Nöropati nedenleri

• Diyabet (şeker hastalığı): en sık nedendir; kan şekeri ne kadar uzun süre yüksek kalırsa risk o kadar artar
• B12 vitamini eksikliği: özellikle yaşlılarda, mide ameliyatı geçirenlerde ve bazı ilaçları (metformin, mide koruyucular) uzun süre kullananlarda
• Alkol
• Tiroit hastalıkları ve böbrek yetmezliği
• Kemoterapi ve bazı diğer ilaçlar
• Bağışıklık sistemi hastalıkları: Guillain-Barré sendromu, kronik inflamatuvar demiyelinizan polinöropati (CIDP), vaskülitler
• Kalıtsal nöropatiler
• Enfeksiyonlar ve bazı kan hastalıkları
• Nedeni bulunamayan (idiyopatik) nöropati: özellikle ileri yaşta

Diyabetik nöropati neden gelişir?

Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri, sinirleri besleyen küçük damarlara ve sinir hücrelerinin kendisine zarar verir. En uzun sinirler olan ayak sinirleri ilk etkilenir. Diyabet süresi, kan şekeri kontrolünün kötü olması, yüksek tansiyon, yüksek kolesterol, sigara ve alkol nöropati riskini artırır. Diyabetik nöropati yalnızca duyu sinirlerini değil, kalp ritmi, tansiyon, sindirim ve mesaneyi düzenleyen otonom sinirleri de etkileyebilir.

Periferik nöropati belirtileri nelerdir?

• Ayak parmaklarında ve tabanlarda yanma, iğnelenme, karıncalanma
• Uyuşma, “çorap giymiş gibi” veya “pamuğa basıyor gibi” hissetme
• Geceleri artan ağrı; yorganın ayağa değmesinden rahatsız olma
• Denge bozukluğu, özellikle karanlıkta ve gözler kapalıyken
• Ayak ve bacak kaslarında güçsüzlük, ayak bileğini kaldırmada zorluk
• Ayakta fark edilmeyen yaralar (diyabetik ayak riski)
• Otonom belirtiler: ayağa kalkınca baş dönmesi, terleme bozukluğu, sindirim ve mesane sorunları, cinsel işlev bozukluğu

Günler içinde hızla ilerleyen ve bacaklardan yukarı doğru tırmanan güçsüzlük, yürüyememe veya nefes almada güçlük Guillain-Barré sendromu olabilir; acil değerlendirme gerekir.

Kimler nöroloji uzmanına başvurmalı?

• Ayaklarda veya ellerde yanma, uyuşma ve iğnelenme olanlar
• Şeker hastaları (yılda en az bir kez nöropati taraması önerilir)
• Uzun süredir metformin veya mide koruyucu ilaç kullananlar
• Kemoterapi alan veya almış hastalar
• Denge bozukluğu ve düşme yaşayanlar
• Ayaklarında iyileşmeyen yara olan şeker hastaları

Periferik nöropati tanısı nasıl konur?

• Nörolojik muayene: duyu (dokunma, ağrı, ısı, titreşim, pozisyon), refleksler, kas gücü ve denge
• EMG ve sinir iletim çalışmaları: nöropatinin varlığını, tipini (miyelin mi, akson mu), yaygınlığını ve şiddetini gösterir
• Kan tahlilleri: açlık kan şekeri, HbA1c, gerekirse şeker yükleme testi, B12, folik asit, tiroit, böbrek-karaciğer fonksiyonları, protein elektroforezi
• Gerekirse: genetik testler, beyin omurilik sıvısı incelemesi, sinir biyopsisi veya küçük lif nöropatisi için deri biyopsisi

Standart EMG’nin normal olduğu ancak yanma ve ağrının ön planda olduğu bazı hastalarda küçük lif nöropatisi söz konusu olabilir; bu durumda özel testlerle değerlendirme yapılır.

Periferik nöropati tedavisi nasıl yapılır?

Nedene yönelik tedavi

Diyabetik nöropatide kan şekerinin sıkı kontrolü nöropatinin ilerlemesini yavaşlatır. B12 eksikliği tedavi edilir; alkol bırakılır; nöropatiye yol açan ilaçlar gözden geçirilir. Bağışıklık sistemine bağlı nöropatilerde damar yoluyla immünoglobulin, kortizon veya plazma değişimi gibi tedaviler uygulanabilir.

Nöropatik ağrı tedavisi

Yanıcı ve batıcı nöropatik ağrılarda klasik ağrı kesiciler genellikle yetersizdir. Bu ağrılarda sinir sisteminin ağrı iletimini düzenleyen bazı antiepileptik ve antidepresan ilaçlar kullanılır. Doz düşükten başlanarak artırılır. Bölgesel ağrılarda cilde uygulanan ilaçlar da seçenekler arasındadır.

Ayak bakımı ve güvenlik

• Ayakları her gün kontrol etmek; yara, kızarıklık, nasır olup olmadığına bakmak
• Sıcak suyu el ile kontrol etmek; ayakla değil
• Uygun, rahat ayakkabı giymek; çıplak ayakla yürümemek
• Tırnakları düz kesmek, nasırlara kendi kendine müdahale etmemek
• Denge egzersizleri ve fizik tedavi
• Evde düşmeyi önleyecek düzenlemeler

Nöropatide denge ve düşme önleme

Ayak tabanlarındaki duyu kaybı, özellikle karanlıkta ve düzensiz zeminde dengeyi bozar. Denge egzersizleri, uygun ayakkabı, gece aydınlatması, banyoda tutunma barları ve gerekirse yürüme yardımcıları düşme riskini azaltır. Ayağa kalkınca tansiyon düşmesi olan hastalarda yavaş kalkmak ve yeterli sıvı almak önemlidir.

Tedavi süresi ve İstanbul’da kalış

Muayene ve EMG aynı gün, yaklaşık 1–1,5 saat içinde tamamlanabilir; kan tahlilleri de aynı gün alınabilir. Tedavi başlandıktan sonra kontroller 3–6 ayda bir yapılır; gerekirse EMG bir yıl sonra tekrarlanarak değişim izlenir.

Yurt dışından gelen hastalar için muayene, EMG ve tahliller 1 günlük ziyarete sığdırılabilir. Tahlil sonuçları ve ağrı tedavisinin doz ayarlamaları çevrim içi takip edilebilir.

Tedavi sonrası ve takip

• Şeker hastalığınız varsa kan şekerinizi hedef aralıkta tutun
• Nöropatik ağrı ilaçlarını önerilen şekilde, düzenli kullanın; etkinin başlaması birkaç hafta sürebilir
• Ayak bakımı önerilerine her gün uyun
• Yeni gelişen güçsüzlük veya hızlı ilerleme olursa kontrolü öne alın

Riskler ve dikkat edilmesi gerekenler

Tedavi edilmeyen nöropati; denge bozukluğu ve düşmeler, fark edilmeyen ayak yaraları, enfeksiyon ve özellikle şeker hastalarında ciddi ayak sorunları riskini artırır. Nöropatik ağrı ilaçları baş dönmesi, uyku hâli, kilo artışı, ödem veya ağız kuruluğu gibi yan etkiler yapabilir; bu nedenle doz kişiye göre ayarlanır.

Periferik nöropati hakkında sık sorulan sorular