Epilepsi (Sara)

Epilepsi nedir?

Beyin hücreleri birbirleriyle küçük elektriksel sinyaller aracılığıyla, son derece düzenli bir şekilde haberleşir. Epilepside beynin bir bölgesinde ya da tamamında bu denge bozulur ve sinir hücreleri aynı anda, aşırı ve kontrolsüz biçimde uyarı üretir. Bu durum epileptik nöbet olarak ortaya çıkar. Nöbetin şekli, beynin hangi bölgesinin etkilendiğine bağlıdır: kasılmalar, dalmalar, tuhaf hisler, otomatik hareketler veya bilinç kaybı şeklinde görülebilir.

Tek bir nöbet geçirmek her zaman epilepsi anlamına gelmez. Ateş, düşük kan şekeri, alkol yoksunluğu, ağır uykusuzluk veya bazı ilaçlar gibi belirli bir nedene bağlı tek nöbetler olabilir. Epilepsi tanısı için genellikle 24 saatten uzun arayla en az iki nedensiz (provoke olmayan) nöbet geçirilmesi ya da tek nöbet sonrasında EEG ve MR bulgularının nöbet tekrarlama riskinin yüksek olduğunu göstermesi gerekir.

Epilepsi her yaşta başlayabilir; en sık çocukluk döneminde ve 60 yaşından sonra görülür. İleri yaşta başlayan epilepsilerin önemli bir kısmı inme, demans ve beyin damar hastalıklarıyla ilişkilidir. Nedenler arasında genetik yatkınlık, doğum sırasında oluşan beyin hasarı, kafa travması, beyin enfeksiyonları, tümörler, inme ve beyin gelişim bozuklukları sayılabilir; ancak hastaların bir kısmında belirgin bir neden bulunamaz.

Epilepsi belirtileri nelerdir?

Jeneralize (yaygın) nöbetler

• Jeneralize tonik-klonik nöbet: bilinç kaybı, vücutta kasılma ve ardından ritmik sarsılmalar, dil ısırma, idrar kaçırma; nöbet sonrası uykululuk ve şaşkınlık
• Absans (dalma) nöbetleri: özellikle çocuklarda, birkaç saniyelik boş bakma ve tepkisizlik; günde çok sayıda olabilir
• Miyoklonik nöbetler: özellikle sabah uyanınca kollarda ani sıçramalar, elden eşya düşürme
• Atonik nöbetler: ani kas gücü kaybıyla düşme

Fokal (odaksal) nöbetler

• Bilinç korunarak midede yükselme hissi, tuhaf koku veya tat, déjà vu (daha önce yaşamış gibi hissetme), korku
• Bir kol veya bacakta kasılma, karıncalanma
• Bilinç bulanıklığıyla birlikte dudak şapırdatma, elleri ovuşturma gibi otomatik hareketler
• Fokal nöbetin yayılarak jeneralize kasılmaya dönüşmesi

Epilepsi nöbetleri bazen bayılma (senkop), panik atak, uyku bozuklukları veya psikojenik ataklarla karıştırılabilir. Bu nedenle nöbetin ayrıntılı tarifi ve mümkünse video kaydı tanı için çok değerlidir.

Kimler nöroloji uzmanına başvurmalı?

• İlk kez nöbet geçiren herkes
• Tekrarlayan bayılma, dalma veya açıklanamayan bilinç değişikliği yaşayanlar
• Sabahları kollarda sıçramalar olanlar
• Epilepsi tanısı olan ve nöbetleri kontrol altında olmayan hastalar
• İlaç değişikliği, gebelik planı veya ilaç bırakma düşünen epilepsi hastaları
• İleri yaşta yeni başlayan nöbetler veya açıklanamayan konfüzyon atakları

5 dakikadan uzun süren nöbet, nöbetlerin arka arkaya gelip hastanın arada kendine gelmemesi, nöbet sırasında yaralanma veya nefes almada güçlük durumunda 112’yi arayın.

Epilepsi tanısı nasıl konur?

Tanının temeli, nöbetin hasta ve nöbeti gören kişiler tarafından ayrıntılı tarifidir: nöbet öncesinde neler hissedildiği, nöbet sırasında neler olduğu, ne kadar sürdüğü, sonrasında hastanın durumu. Bu nedenle nöbeti gören bir yakının muayeneye gelmesi çok önemlidir.

• EEG: beynin elektriksel etkinliğini kaydeder; epileptik anormallikleri ve nöbet türünü gösterebilir
• Uykusuz EEG / uyku EEG’si: rutin EEG normalse tanı değerini artırır
• Video-EEG monitorizasyonu: tanı netleşmediğinde veya ilaçlara dirençli nöbetlerde nöbetin kaydedilmesi
• Beyin MR’ı (epilepsi protokolü): nöbetlere yol açabilecek yapısal nedenleri araştırır
• Kan tahlilleri: şeker, tuz dengesi, böbrek-karaciğer fonksiyonları; ilaç düzeyleri
• EKG ve kardiyoloji değerlendirmesi: bayılmayla karışabilen kalp kaynaklı durumların dışlanması için

Epilepsi tedavisi nasıl yapılır?

İlaç tedavisi

Epilepsi tedavisinin temeli antiepileptik (nöbet önleyici) ilaçlardır. İlaç seçimi; nöbet türüne, epilepsi sendromuna, hastanın yaşına, cinsiyetine, gebelik planına, eşlik eden hastalıklara ve diğer ilaçlarla etkileşimlere göre yapılır. Tedaviye genellikle tek ilaçla, düşük dozdan başlanır ve nöbetler kontrol altına alınana kadar doz kademeli olarak artırılır. Hastaların önemli bir bölümünde ilk ya da ikinci ilaçla nöbetler kontrol altına alınabilir.

İlaca dirençli epilepsi

İki uygun ilacı yeterli doz ve sürede kullanmasına rağmen nöbetleri devam eden hastalarda ilaca dirençli epilepsiden söz edilir. Bu hastalar video-EEG ile ayrıntılı değerlendirilir; uygun hastalarda epilepsi cerrahisi, vagus sinir uyarımı veya özel diyet tedavileri gibi seçenekler ilgili merkezlerle birlikte değerlendirilir.

Yaşam tarzı

• İlaçları her gün aynı saatlerde, aksatmadan kullanmak
• Düzenli ve yeterli uyku; uykusuzluk en önemli tetikleyicilerdendir
• Alkolden kaçınmak
• Nöbet tetikleyicilerini (ışık uyarısı, stres, ateş) bilmek
• Yüzme, banyo, yükseklik gibi durumlarda güvenlik önlemleri almak

Nöbet anında ilk yardım

• Sakin olun, nöbetin süresini ölçün
• Kişiyi sert ve keskin cisimlerden uzaklaştırın, başının altına yumuşak bir şey koyun
• Ağzına hiçbir şey sokmayın, dilini tutmaya çalışmayın
• Kasılmalar bitince kişiyi yan yatırın (derlenme pozisyonu)
• Kişi tamamen kendine gelene kadar yanında kalın
• Nöbet 5 dakikadan uzun sürerse 112’yi arayın

Tedavi süresi ve İstanbul’da kalış

İlk muayene 45–60 dakika sürer; EEG aynı gün yapılabilir, MR ve uykusuz EEG aynı gün ya da ertesi gün planlanabilir. Tedavi başlandıktan sonra ilk aylarda kontroller daha sık, nöbetler kontrol altına alındıktan sonra 3–6 ayda bir yapılır.

Epilepsi tedavisi uzun süreli bir tedavidir. Uzun süre (genellikle en az 2 yıl) nöbetsiz kalan bazı hastalarda, EEG ve diğer bulgular uygunsa ilaçlar hekim kontrolünde yavaş yavaş azaltılarak kesilebilir.

Yurt dışından gelen hastalar için muayene, EEG ve MR 1–2 günlük bir ziyarete sığdırılabilir; doz ayarlamaları ve kan düzeyi takibi çevrim içi sürdürülebilir.

Tedavi sonrası ve takip

• İlaçlarınızı kendi kendinize bırakmayın veya dozunu değiştirmeyin; ani kesme nöbetlere yol açabilir
• Nöbet günlüğü tutun: tarih, saat, süre, olası tetikleyiciler
• Başka bir hastalık için ilaç başlanacağında epilepsi ilaçlarınızı mutlaka bildirin
• Gebelik planlıyorsanız önceden hekiminizle görüşün
• Araç kullanma ve iş güvenliği konusunda hekiminizin önerilerine ve yasal düzenlemelere uyun

Riskler ve dikkat edilmesi gerekenler

Kontrol altına alınmamış epilepsi; düşme ve yaralanmalar, boğulma, trafik kazaları ve nadiren epilepside ani beklenmedik ölüm (SUDEP) riskini artırır. Bu nedenle nöbetlerin kontrol altına alınması önemlidir. Antiepileptik ilaçlar uyku hâli, baş dönmesi, kilo değişikliği, duygu durum değişiklikleri veya deri döküntüsü gibi yan etkiler yapabilir; bazıları gebelikte bebek üzerinde risk taşıdığı için doğurganlık çağındaki kadınlarda ilaç seçimi özellikle dikkatle yapılır. Yan etkiler, kontrol muayenelerinde ve gerekirse kan tahlilleriyle izlenir.

Epilepsi hakkında sık sorulan sorular